środa 13 maja 2026, 12:30-13:30 Sala Kameralna AMKL

Prowadząca: dr Izabela Dłużyk (Uniwersytet Gdański)

,„Mój dziad to był chwat”, czyli głosy zwierząt utrwalone w polskich opowiadaniach ludowych

W moim wystąpieniu przyjrzę się dawnym sposobom opisywania zachowań zwierząt, zwłaszcza ptaków i płazów, w mniejszym stopniu ssaków, w polskiej tradycji. Zachowania te niejednokrotnie związane były z wydawanymi przez nie głosami, które ludzie próbowali tłumaczyć na konkretne słowa własnego języka. Znaczenia, jakie nadawano tym komunikatom na podstawie ich warstwy brzmieniowej i semantycznej, miały wyraźny wpływ na sposób postrzegania poszczególnych zwierząt w kulturze ludowej. Często stanowiły tworzywo różnych opowiadań o ich losach i zwyczajach, które przekazywano z pokolenia na pokolenie. Możemy się z nich dowiedzieć, jak to kogut podróżował do Krakowa, jak żaby zabierały się za gotowanie barszczu, jak wyjątkowo odważnego pradziadka miał strzyżyk, jak skończyły się perypetie miłosne derkacza i przepiórki, albo jaki był wynik wyzwania na pojedynek, które skowronek rzucił samemu Bogu. Jest to fascynująca próba wglądu w to, jak dawniej ludzie wnikliwie wsłuchiwali się w głosy zwierząt i drobiazgowo wychwytywali ich subtelne cechy, które dziś często zauważają już tylko znawcy i pasjonaci. W tym kontekście wspomnę ponadto, że niegdyś tak dogłębna znajomość głosów zwierząt musiała być wyłącznie rezultatem bezpośrednich obserwacji z bardzo bliska, ponieważ, inaczej niż dzieje się to współcześnie, nie istniały wówczas żadne technologie, które mogłyby takie obserwacje ułatwić.

fot. archiwum prywatne

Izabela Dłużyk urodziła się 7 maja 1989 roku w Gdańsku. Od urodzenia jest osobą niewidomą. Jak sama przyznaje, może właśnie to wykształciło u niej szczególną wrażliwość na dźwięk. Już w dzieciństwie zaczęła przejawiać zainteresowanie przyrodą, zwłaszcza ptakami i ich głosami. Stopniowe poznawanie dźwiękowego bogactwa natury wkrótce przerodziło się w pasję nagrywania nie tylko ptaków, lecz także innych zwierząt i odgłosów przyrody, która towarzyszy jej do dziś. Podczas studiów wyższych, po latach nagrywania o charakterze wyłącznie amatorskim, rozpoczęła pracę na w pełni profesjonalnym sprzęcie, z wykorzystaniem mikrofonu specjalnie dostosowanego do rejestrowania odgłosów przyrody. Jednocześnie ukończyła anglistykę i rusycystykę na Uniwersytecie Gdańskim, na którym w roku 2023 obroniła pracę doktorską pt. „Symbolizm dźwiękowy w polskiej, rosyjskiej, brytyjskiej i hiszpańskiej literaturze dziecięcej. Głosy ptaków”.

Współpracuje głównie z australijskim wydawnictwem Listening Earth, polskim wydawnictwem Soliton oraz słowackim wydawnictwem LOM. Koncentruje się raczej na ukazywaniu dźwiękowego uroku przyrody polskiej, jednak ma w swoim dorobku również nagrania z rezerwatów Tambopata w Peru oraz Ulu Muda w Malezji.

Jak wspomina, „ […] nagrywając przyrodę usiłuję uchwycić jej piękno,jej subtelną muzykę i delikatny głos. Usiłuję zrozumieć jej tajemnicę: tajemnicę życia – tego nieopisanego skarbu, który dzielimy ze wszystkimi stworzeniami, tajemnicę ulotnych chwil, smutku i nadziei, które przynoszą nam zmieniające się pory roku… Jestem wdzięczna przyrodzie za to wszystko, czego mnie ze swojej mądrości nauczyła, dlatego bardzo się cieszę, że dzięki moim nagraniom mogę chociaż w niewielkim stopniu dzielić się jej pięknem”.

fot. Krzysztof Rajczyk